Dlaczego lubimy się bać?

Strach vs lęk

W języku potocznym często używamy słów „strach” i „lęk” zamiennie, jednakże z psychologicznego punktu widzenia warto je rozróżnić. Strach jest zwykle reakcją na konkretne, rozpoznawalne zagrożenie, natomiast lęk częściej dotyczy tego, co może się wydarzyć – wiąże się z przewidywaniem, niepewnością i oczekiwaniem. W horrorze lęk pojawia się, kiedy bohater wchodzi do ciemnego domu i spodziewasz się, że „zaraz coś się stanie”. Strach uruchamia się chwilę później, gdy nagle słyszysz głośny dźwięk albo na ekranie pojawia się niespodziewana postać. Horrory i halloweenowe atrakcje bardzo sprawnie wykorzystują oba te mechanizmy: najpierw budują napięcie, a później dostarczają konkretnego bodźca, który uruchamia reakcję strachu.

Dlaczego szukamy tego, czego zwykle unikamy?

Na co dzień raczej nie chcemy się bać, szczególnie gdy sytuacja jest nieprzewidywalna i wymyka się spod kontroli. W horrorze sytuacja wygląda inaczej. Wiesz, że film się skończy, aktor w domu strachu odgrywa swoją rolę, a po zakończeniu atrakcji wrócisz do codzienności. Organizm nadal może reagować bardzo realnie: przyspiesza tętno, rośnie napięcie mięśni i czujność, ale jednocześnie masz świadomość, że jesteś bezpieczny. To połączenie pobudzenia z poczuciem kontroli sprawia, że strach może być odbierany nie tylko jako nieprzyjemny, ale również jako ekscytujący.

Moment przejścia od napięcia do ulgi (na przykład kiedy po dobrym horrorze pojawiają się napisy końcowe i zapalasz światło), może sam w sobie dawać przyjemne doświadczenie. Organizm mobilizuje się, a następnie ma możliwość powrotu do równowagi. Możesz mieć poczucie, że „coś zeszło”, że po intensywnym pobudzeniu pojawia się rozluźnienie i lekkość. Nie oznacza to jednak, że horror w prosty sposób „wyrzuca” z nas stres zgromadzony w ciągu tygodnia. Bardziej trafne jest myślenie o nim jako o bezpiecznym cyklu: pobudzenie – doświadczenie strachu – zakończenie zagrożenia – ulga.

Co ciekawe, właśnie ta granica wydaje się mieć znaczenie. Strach powinien być wystarczająco intensywny, żeby nas zaangażować, ale jednocześnie pozostawać w obszarze, nad którym mamy poczucie kontroli. Kiedy pobudzenie staje się zbyt duże, przyjemność znika. Dlatego ten sam horror dla jednej osoby może być świetną zabawą, a dla drugiej doświadczeniem, które trudno wytrzymać.

Sprawdzamy, ile potrafimy wytrzymać

Kontrolowany strach daje również możliwość sprawdzania własnych granic. Chcesz zobaczyć, czy wytrzymasz do końca filmu, wejdziesz do ciemnego pomieszczenia albo zachowasz spokój, kiedy ktoś niespodziewanie wyskoczy zza rogu. W bezpiecznej sytuacji możesz doświadczyć pobudzenia, a później zobaczyć, że ono mija i że potrafisz sobie z nim poradzić. Dla części osób jest to forma zabawy, dla innych ciekawość własnych reakcji albo satysfakcja wynikająca z przekroczenia czegoś, co początkowo wydawało się trudne. Nie oznacza to oczywiście, że im więcej strachu, tym lepiej. Różnimy się temperamentem, wrażliwością i tolerancją na pobudzenie. To, co dla jednej osoby będzie przyjemnym dreszczem, dla innej może być po prostu zbyt intensywne.

Razem boimy się inaczej

Horrory i halloweenowe atrakcje mają jeszcze jeden ważny wymiar – często przeżywamy je wspólnie. Obecność innych osób może działać jak sygnał bezpieczeństwa i pomagać regulować napięcie. Możemy chwycić kogoś za rękę, zażartować, skomentować absurdalną scenę albo wspólnie odetchnąć, kiedy okazuje się, że za drzwiami nie było niczego naprawdę groźnego. Silne emocje przeżywane razem mogą też wzmacniać poczucie wspólnoty i tworzyć intensywne wspomnienia. Ciekawy jest szczególnie moment następujący tuż po przestraszeniu – napięcie bardzo często zamienia się wtedy w śmiech. Organizm zaczyna wracać do równowagi, a my możemy doświadczyć ulgi i satysfakcji: „bałem się, ale było bezpiecznie”.

Czy każdy musi lubić horrory?

Psychologia kontrolowanego strachu nie oznacza, że takie doświadczenia są dobre dla każdego. Jedni uwielbiają rollercoastery, filmy grozy i domy strachu, inni unikają ich nawet wtedy, gdy doskonale wiedzą, że nic im nie grozi. Obie reakcje są naturalne. To, czy strach odbierzemy jako ekscytujący czy nieprzyjemny, zależy nie tylko od samej emocji, ale również od kontekstu, wcześniejszych doświadczeń, poczucia wpływu i możliwości wycofania się z sytuacji.

Kontrolowany strach pokazuje więc ciekawą rzecz o emocjach: ta sama reakcja może być odbierana zupełnie inaczej w zależności od tego, czy czujemy się bezpieczni i czy mamy poczucie, że to my zdecydowaliśmy się jej doświadczyć.

Dowiedz się więcej

Jeśli interesujesz się psychologią możesz rozwijać swoją wiedzę na kierunkach:

- Psychologia (studia I stopnia lub studia II stopnia)

- Pedagogika (studia I stopnia lub studia II stopnia)

- Media i komunikacja w biznesie (studia I stopnia)

Sprawdź też studia podyplomowe z obszaru psychologii.